Narfastaðir

Ölvir heitir fjall eitt í Melasveit. Nú er þetta fjall tíðast nefnt Ölver og svo er það merkt á kortum herforingajaráðsins. Það mun verða örðugt að koma nafninu til síns rétta horfs aftur en má segja að það skifti kannske ekki reginmáli. Um Suðurnes og Innnes (Innnes, svo var í daglegu tali nefnt Álftanes, Seltjarnarnes, Kjalarnes og Akranes) að undanskildu Akranesi, gekk fjallið undir nafninu Blákollur. Var þar sennilega öllu helst átt við hæsta tindinn sem var þar notaður sem mið á fiskislóðum. Á kortum herforingjaráðsins er þessu haldið að kalla hábunguna á Ölvi Blákoll.

 
Ölvir mun vera gamalt nafn á fjallinu. Til er munnmælasaga er bendir til þess af hvaða rótum nafnið var talið upprunnið. Meðfram Ölvi liggur reiðgata sem nefnist Katlavegur. Þessi leið var áður fyrr allfjölfarin a.m.k. á sumum árstíðum. Fjárrétt Leirár- og Melsveitinga er og mun hafa verið í Höfn í mjög langan tíma, a.m.k. er mér ekki kunnugt um að neins staðar sjáist þess merki að hún hafi verið annars staðar. Þá voru allir fjárrekstrar um Katlaveginn sem fóru frá Hafnarrétt til Leirársveitar. Auk þess munu Borgfirðingar alloft hafa farið þarna um á leið sinni til eða frá Akranesi, aðallega haust og vor ef aur eða snjóar hindruðu ferðir yfir Skarðsheiði. (En um Leirárdal eða Skarð yfir Skarðsheiði var aðalleiðin milli uppsveita Borgarfjarðar og Akraness, allt fram um síðustu aldamót, að vegur var lagður frá Skorholtshæð niður að Fjörunum (Grunnafirði).

Sagan af Ölvi

Allir kannast við séra Hallgrím Pétursson, sálmaskáld í Saurbæ og hans andlegu kvæði og sálma. En samtímamenn hans kenndu manninn betur af kersknisvísum og ýmsum miður guðrækilegum kveðskap hans, svo sem ákvæðavísum o.fl. Nokkuð fljótt eftir dauða hans eða jafnvel að honum lifandi urðu fleygar vísur er honum voru eignaðar með réttu eða röngu og fylgdu þá að jafnaði dæmi þess hvernig vísurnar urðu að áhrínsorðum, samanber þessar vísur sem ég mun hér tilfæra.
Eitt sinn kom Hallgrímur að bæ einum í Borgarfirði og kvaddi þar dyra. Út kom ung stúlka. Þegar hún sá Hallgrím er hún kenndi lítt, orti hún:

“Yfrið þungur undir brún
út við vegginn tefur.
Annað hvort bóla eða rún
afmyndað hann hefur.

Hallgrímur svaraði þá þegar með þessum vísum:

Held ég nú í hendina á þér
hana fyrir mér virði.
Engin er sú er af henni ber
í öllum Borgarfirði.
Eignast muntu argan þræl
ekki skóþvengs virði.
Lifðu hvorki heil né sæl
hér í Borgarfirði.

Stúlkan giftist skömmu síðar alræmdum flakkara og varð mjög svo auðnulaus.
Eitt sinn sem oftar stóð séra Hallgrímur fyrir altari í kirkju sinni í Saurbæ. Þá varð honum litið út um kirkjugluggann og sá þá hvar tófa var að bíta lamb skammt frá.
Þá kvað hann:

Þú sem bítur bóndans fé
bölvuð í þér tungan sé.
Stattu eins og steinn eða tré
stirð og dauð á jörðinne.

Og tófan dó á samri stundu og varð sem steinn eða tré. En Hallgrími hefndist fyrir það að yrkja ákvæðisvísu fyrir altari. Hann missti skáldskapargáfuna um sinn og öðlaðist hana fyrst aftur fyrir tilstilli Tyrkja Guddu, konu sinnar enda var hann þá búinn að heita því að yrkja sálma guði til dýrðar um pínu og dauða frelsarans. Þá orti hann Passíusálmana en það er önnur saga sem ekki verður sögð að sinni.
Eitt sinn var séra Hallgrímur á ferð frá Höfn og reið Katlaveginn ásamt fylgdarmanni sínum sem eigi er nafngreindur. Sem þeir nálguðust fjallið Ölvi varð þeim tíðrætt um þursinn Ölvi sem sagt var að ætti heima í fjallinu og fjallið drægi nafn af.
Kvað fylgdarmaður sig hafa löngun nokkra til þess að sjá þurs þennan. Hallgrímur kvað honum myndi verða lítið augnayndi að bergbúa þeim og myndi hann vera best geymdur þar sem hann væri í bæli sínu en kvaðst samt mundi hafa tök á því að koma honum í augsýn ef hann vildi svo við hafa.
Fylgdarmaður sótti nú fastar á Hallgrím og frýjaði honum um getu og áræði til þess að ná Ölvi út úr híbýlum sínum í fjallinu. Þessa frýjun þoldi Hallgrímur ekki og lagði til atlögu að særa urni út úr hamrabyggð sinni. Hóf nú Hallgrímur að kyrja særingarþulur allkröftuglega. Eigi er kveðskapur sá kunnur er hann fór með né í frásögur fært hversu lengi hann flutti særingaþulu sína nema innan tíðar kom höfuð Ölvis upp úr berginu, síðan háls, herðar og loks var hann kominn allt til mittis upp úr bjarginu og leit allófrýnilega til þeirra félaga fyrir neðan fjallið. Enda fór nú kjarkur fylgdarmannsins að bila fyrir alvöru. Bað hann Hallgrím þess innilega að koma óvætti þessum á sinn fyrri stað.
Hvort sem nú Hallgrími hefur verið hætt að standa á sama eður ei, þá varð nú svo að hann venti sínu kvæði og tekur nú að kyrja söng annarrar náttúru yfir urni til þess að reka hann í sitt fyrra lægi. En svo treglega sem gekk að koma Ölvi upp úr berginu þá gekk nú hálfu verr að koma honum af stað niður aftur. Þó smámjakaðist hann niður þar til ekkert var eftir nema höfuðið. Þá hvorki gekk eða rak lengur, hvernig sem Hallgrímur hamaðist. Var nú liðið fast að sólsetri. En það vissi Hallgrímur að næði hann eigi annaðhvort að koma Ölvi niður eða að festa hann á annan hátt fyrir sólsetur, þá myndi engu tauti verða komið við hann upp frá því. Svo enn breytti Hallgrímur særingaþulum sínum og gerir nú tilraun til þess að binda urnir þar sem hann var kominn. Eftir harða hríð og átök stór, tókst honum að gera Ölvi að steini þarna sem hann var með höfuðið upp úr klettinum og festi hann þar með um aldur og æfi. Þar mun hann eiga að vera á meðan heimur stendur.
Svona er sagan sögð mér. Þó má vera að hún sé sett saman af mörgum brotum sögðum af fleiri en einum aðila.
En hver er grundvöllur þessarar þjóðsögu?
Ölvishaus heitir klettur einn á vesturbrún fjallsins. Svo segir í landamerkjabréfum er fjalla um landamerki Hafnar og Narfastaða: “Úr klöppinni á Flæðihöfðatanga í Móhól og þaðan í Ölvishaus sem er norðarlega á vesturbrún Ölvis.” Þar má sjá mannsmynd á kletti einum sem vitanlega hefur svo skapað söguna og örnefnið.

„Ölver í Hafnarskógi“?

Fyrir nærri aldarfjórðungi fengu Sjálfstæðisfélögin á Akranesi umráðarétt yfir landspildu við fjallið Ölvir. Landspilda þessi er skýrt afmörkuð. Að norðan af Hafnará, að austan af fjallinu, að sunnan af landamerkjum Narfastaða og Hafnar og að vestan lína um Lautenantahól og Byrgishól frá mörkum Narfastaðalands til Hafnarár. Þessi blettur bar nafnið Öxl og var að mestu vaxinn kjarrskógi. Suður af Öxlinni, áfram með fjallinu heitir Lindarbrekka. Nafnið dregið af þeirri einu lind sem kemur undan Ölvir.
Þarna í Öxlinni í fallegri graslaut með skógarkjarri í kring, reistu félögin danspall og tjölduðu yfir og héldu skemmtanir. Skemmtistaðinn nefndu þeir Ölver í Hafnarskógi. Fljótlega byggðu þeir hús þarna og ráku þar greiðasölu í nokkur sumur undir sama nafni. Nokkru síðar byggðu þeir annan skála rétt sunnan við veitingahúsið. Var það þá notað sem danshús en hætt við pallinn og tjaldið. Eftir fá ár dofnaði yfir skemmtanahaldi að Ölver og veitingahúsið hætti rekstri og skemmtun.

... „Barnaheimilið Ölver“

Skömmu síðar kaupir frú Kristrún Ólafsdóttir í Frón á Akranesi veitingaskálann og setur þar upp sumardvalarheimili fyrir börn og hefur starfrækt það síðan undir nafninu Barnaheimilið Ölver. Þegar Kristrún kaupir skálann fékk hún einnig framseldan leigurétt á landspildu þeirri er Sjálfstæðisfélögin höfðu tekið á leigu til 50 ára að undantekinni lóðinni sem danshúsið stendur á og smábletti að auki samtals tæplega einum þriðja úr hektara.

... eða „að Ölver við Hafnarfjall“?

Nú gerðist það næst að Félag ungra sjálfstæðismanna á Akranesi tók við rekstri skemmtistaðarins og færðist þá líf í skemmtistarfsemina. En þá brá svo við að nú var hætt að auglýsa skemmtanir að Ölver í Hafnarskógi enda búið að benda þeim á að þar var um herfilega rangfærslu örnefna að ræða, þar sem Hafnarskógur hefur aldrei verið talinn byrja fyrr en innan Hafnarár. Nú voru þess í stað auglýstar skemmtanir að Ölver við Hafnarfjall. Þarna var síðari villan verri þeirri fyrri, því það mátti þó með sanni segja að á meðan aðalskemmtistaðurinn var í skógarkjarri í Hafnarlandinu var nafnið ekki alrangt þótt villandi væri. En nú var skemmtistaðurinn kominn út fyrir skógarkjarrstakmörkin og við Hafnarfjall var hann aldrei. Hafnarfjall heitir fjallið norðan Hafnarár og undir því er landsvæði það er Hafnarskógur kallast.

... eða „í Ölveri við Hafnarfjall“?

Og nú er komið nýtt nafn til sögunnar. Nú eru auglýstar skemmtanir í Ölveri við Hafnarfjall. Oft hefur mig undrað sú fastheldni við örnefnarugling sem kemur fram í sambandi við skemmtistaðinn Ölver. En út yfir tekur þó er forráðamenn staðarins taka til að breyta löghelguðu þinglesnu nafni staðarins. Ekki mun langt frá því að þar sé um lögbrot að ræða, því ekki mun mega breyta þinglesnum bæja- eða staðanöfnum án leyfis. Til eru einnig lög til varnar fornum minjum og til þeirra hljóta gömul örnefni að teljast.
Nöfn Hafnarfjalls og Ölvis eru gömul og góð nöfn og virðist því enginn grundvöllur fyrir hendi til þess að breyta þeim eða að flytja nafn Hafnarfjalls yfir á Ölvi enda fullvíst að til þess fæst ekki leyfi þeirra er þar um eiga að fjalla. Aftur á móti má gera ráð fyrir því að forráðamenn danshússins Ölvers geti fengið leyfi viðkomandi yfirvalda til þess að breyta nafni þess ef þeim fyndist það hagkvæmara. Það mætti til dæmis láta sér detta í hug að á þessari “drykkjuskaparöld” yrðu dansskemmtanir betur sóttar í Öl-veri en að Ölver. En N.B. fellur það þá ekki undir bannaðar auglýsingar að boða skemmtanir í Ölveri?
Að endingu vil ég segja þetta við þá sem í framtíðinni standa að skemmtunum að Ölver ef framhald verður þar á: Til eru fleiri en ein leið til þess að kynna þær án þess að rugla með gömul örnefni, t.d. að kynna þær sem skemmtanir að Ölver í Melasveit.
                                                                       Kópavogi í október 1963
                                                                       Þorvaldur Steinason